Ümumi psixologiya aydınlıqları.

  • 22-05-2016, 02:29 
Ümumi psixologiya aydınlıqları.Fərd-ozune mexsus psizoloji xususiyyetleri olan hec kese oxşamayan tebii varliqdir. Şexsiyyet ferdin sosial keyfiyyetlere yiyelenmesiyle yaranir Şexsiyyet şuur ve menlk şuurunun yaranmasiyla inkişaf edir. Şexsiyyetin bir sira xususiyyetleri var: 1. İctimai fealliq-şexsiyyer oz fealiyyet dairesini ardicil suretde genişlendirir. 2.motivlerin davamli sistemi- şexsiyyetin istiqametini mueyyen edirler.v 3. Şexsi mena- şexsiyyetin telabatina uygun gelen obyektler ucun şexsi mena kesb edir. 4.munasibetler- insanin başqa adamlara emeye lzune munasibetidir. sosializasiya- insanin kctimai tecrubeye yiyelenmesidir Ferdileşme- şexsiyyet ictimai heyatin muxtelif sahelerine qovuşduqca dahada musteqilleşir, nksbi avtonomluq kesb edir. İnteqral ferdiyyet anlayişi ferde mexsus xususiyhetlerin şexsiyyete mexsus xasselerle qarşiliqli elaqesidir. Şexsiyyetin inkişafinin ilkin tebii şertleri orqanizmin ve merkezi sinir sisteminin xususiyyetleridir. şexsiyyetin inkişafinda sosial amiller, şexsiyyetin yaşadigi ve fealiyyet gosterdiyi şerait ozune mexsus rol oynayir. Endogen nezeriyye- irsiyyetle baglidir. İnsanin daxiliyle bioloji amillerle baglidir. Ekzogen nezeriyye ise muhut ve terbiyenin şexsiyyete tesirinden behs edir ve insanin xariciyle baglidir. Transseksualizm- kişi cinsinden qadin cinsine kecmek demekdir. Muhutun insana tesiri şexsin psizoloji xusussiyetlerinden asili olaraq deyişir. Sosial inkişaf şeraiti- inkişafin daxili ve xarici şertlerini qarşiliqli elaqede tehlil etmek, muvafiq yaş dovrunun tipik xususiyyetleri aydinlaşdirmaq imkani verir.

Fealiyyetin muxtelif novleri vardirki bunlarda her yaş dovrunde ozune mexsus xususiyyetler kesb edir. 1. Vasitesiz emosional unsiyyet-cagaliq dovru 2. Rollu oyunlar- mektebe qeder 3. İntim -şexsi unsiyyet- yeniyetmelik İlk fealiyyet novu insanlar arasindaki munasibetlerin vezifeleri, motivleri,normalarini menimseyir. Bu fealiyyetde şexsiyyetin teleb-motevasiya sahesi inkişaf edir. 4. Eşyavi manipulyativ fealiyyet-korpelik 5. Telim fealiyyeti- kicik mektebli 6. Tedris peşe fealiyyeti -ilk genclik Bu fealiyyet normalari eşyalarla emeluyyat vasiteleri menimseyir.

Menlik şuuru Şuurun uc funksiyasi var 1.koqnitiv,biliklerin feal meqsedyonlu menimsenilmesidir. Koqnitiv funksiya ferdi şuurun ictimai şuurla elaqesini eks etdirir 2.tenzimetme oxtiyari xarakter daşiyir.insan neinki tebietinverdiyi şeyin formasini deyişir hemde tebietin verdiyi şeyde oz şuurlu meqsedini heyata kecirir. Fealiyyetin meqsedinin formalaşmasişuurun funksiyasina daxildir.a 3. Kommunikativfunksiya insanlar arasinda bilik mubadilesi bir birinin tecrubesini menimsemesi bir birinin davranişini qarşiliqli suretde tenzim etmesini heyata kecirir. Başqa adamlarla birge iş ve unsiyyet şeraitinde insanin ali hissler alemi, munasibetler sistemi inkişaf edir. Şurun xususiyyetleri aşagidakilardir. 1. Şuur xarici alem haqiinda biliklerin mecmusudur. 2. Şuur menlik şuuruyla baglidir. 3. İnsan qarşisina şuurlu suretde meqsed qoyur ve onu heyata kecirir 4. İnsanin munasibetleri şuurun esas cehetidir. Şuur dille vehdet teşkil edir Marks ddil haqqinda yazirdi:dil praktik hem başqa adamlar ucun movcud olan gercek şuurdur. İnsanin psixi heyatinin mueeyen bir sahesi şuursuzluqla baglidir. Şuur şuursizluqla ferqlenir,şuursuzluq sahesinde insanin emosiyalari dunyaya emosional munasibetleri vasitelise eks olunur. Şuursuzlugu fransiz psixiatriya mektebinde hipnoz metodu ile mueyyen edibler. Freyd şuursuzluq dedikde insanin heyata kecirilmeyen meyillerini nezerde tuturdu. Şuursuzlugun hadiseleri muxtelifdir. 1.yaradiciliqda ozunu gosteren şuur vasitesiyle nezaret edilemeyen psixi fealliq hallari. Bu hali Stanislavski fovqelşuur adlandirirdi. Bu fovqelşuura İlhami aid etmek olar. 2. Yuxugorme,hipnoz,kuylenme,psixoloji sirayet, telqine qapilma,bezen affektivveziyyetde, yorgunluq zamani ve s.hallardaemele gelen psixi hadiseler. Heves yonum buna aiddir. Heves fealiyyete kifayet qeder aydin derk edilmeyen ferqlendieilmemiş telabatdan ibaret olan tehrikdir. 3. Davranişin derk olunmayan icra terzleri 4. Subsensor ve ya subseptiv reaksiyalar. Buraya eşidilmeyen gorulmeyen işiq siqnallari ve s subsensor olan qiciqlar aiddir.

Menlik şuuru Menlik şuuru insanin ozunu şexsiyyet kimi tanimasi ve derk etmesi prosesidir. Menlik şuuru dedikde insanin ozunun telabat ve qabiliyyetlerine, fikir ve hisslerine, davraniş ve fealiyyetine şuurlu munasibetidir. Menlik şuurunun esas elameti odur ki, insan ozunu butun etraf alemden yeni meni qeyri menden ayirir, ozunun psizi fiziki ve menevi keyfiyyetlerini qiymetlendirir ve derd edir, psixi heyatinin butun cehetlerine şuurlu munasibet beslemeye başlayir. Menlik şuurunun strukturunda uc cehet var. 1. Men obraz -psixoloji Avtoportret 2. Ozunuqiymetlendirme 3. Potensial davraniş reaksiyalari Menlik şuuru yeniyetmelik ve genclik yaşlari dovrunde formalaşir. Gellapin eksperimentlerinin neticesknde melum olmuşdur ki 16-22yaşli uşaglar ozlerini taniyirlar. Yaş artdiqca yaşlilarin komeyi ile uşaglarda heya zonalari haqqinda mueyyen tesevvur emele gelir. Boyukmektebe qeder yaşda uşaglar oglan ve qiz anlayişini ferqlendire bilirler 6yaşinda uşaglrda bedenin sxemi haqqinda tesevvurlerin formalaşmasi ile elaqedardir. Fantom duygular 6yaşdan sonra bedenin sxemi tanindiqdan sonra başlayir Kicik mekteblilerde refleksiya yaranir insan oz hereketlerini kenardan gormeye izlemeye başlayir. Refleksiya ozunu derk etme prosesidir. Yeniyetmelik dovrunde menlik şuurunun fornalaşmasi yeeniyetmelerde 3cur fikir esas goturulur. 1.başqa adamlarin-yaşlilarin fikirleri 2. Kollektiv uzvlerinin dostlarinin fikirleri 3. Ozunun fikiirleri ve qiymetlendirmesi Yeniyetmeler oz davraniş xususiyyetlerini derk etdikce ozunu terbiyeye meyl edir. İlk genclik yaşi dovru menkşlik şuurunun yaranmasinin xususi merhelesidir

Men Obraz Men obraz murekkeb hadisedir. 3men obraz var 1. Real men 2.ideal men 3. Sosial men Eger real men ideal mene uygun gelmezse ve sosial men real meni gizlederse bu zaman şexsiyyetin ozu haqqinda tesevvurlerinde cetinlikler yaranar. Men obrazin formalaşmasi dialektik prosesdir. Ozunu qiymetlendirme dedikde insanin ozune verdiyi qiymetler nezerde tutulur. Ozunu qiymetlendirme ozunumuşahide ve ozunu tehlil yolu ile formalaşir,bu zaman insan ozu ozune başqalarinin gozuyle baxir. Ozunuqiymetlendirmede qiymetin muxtelif novlerinden istifade edilir- exlaqi,estetik,intelektual,emosional ve s. Ozunuterbiyenin seviyyesi insanin ozune tenqidi yanaşib-yanaşmamasindan, telebkarligindan asilidir. insan hereket ederken etrafdaki adamlarin onu nece qiymetlendireceklerini nezere alirsa bu gozlenilen qiymetlerdir. Qrupun şexsiyyete verdiyi qiymet real qiymetlerdir. Ozunuqiymetlendirmenin 3seviyyesi vardir. 1. Adekvat qiymetlendirme 2. Qeyri-adekvat yuxari qiymetlendirme 3. Qeyri-adekvat aşagi qiymetlendirme Şagirdin ozune qeeyri-adekvat qiymetler vermesini şertlendiren amiller vardirki bunlari aradan qaldirmag esasdir. Ozunu qiymetlendirme insanin şexsiyyet kimi inkişafina muhum tesir gosterir. Ozunuqiymetlendirme = muveffeqiyyet/iddia İddia seviyyesi insanin elde etdiyi neticeye munasibetinde ofade olunur. İnsan muveffeqiyyet elde etdikce onun iddia seviyyesi yukselir ugursuzluqdan sonra ise iddia seviyyesi aşagi duşur. Psixoloji mudafie xususi psixoloji fenomen kimi freydizmde oyrenilib. Psizoloji mudafie iddia seviyyesinin aşagi duşmesiyle elaqedardir. Psixoloji mudafiede insan bir halda ozune teselli verir, haqq qazandirir, bezen sehvlerini inkar edir seri başqasinin ustune atir. Psixoloji mudafienin mezmunu ve formasi insanin sosial yetkinliyi ile elaqedardir.

Şexsiyyetin inkişafinin hereket verici mexanizmleri İnkişaf dedikde maddi ve ideal obyektlerde baş veren deyişiklikler nezerde tutulur. İnkişaf ucun donmezlik, qanunauygunluq,deyişikliyin mueyyen istiqamet uzre baş vermesi lazimdir. Zaman inkişafin muhum xarakteristikasini teşkil edir. İnkişaf prosesinin qanunlari onun xususkyyetini eks etdirir. 1. Eksliklerin vehdeti ve mubarizesi 2. Kemiyyetin keyfiyyet deyişikliklerine kecmesi 3. İnkarin inkari qanunu Şexsiyyetin fealliginin menbeyini onun telabatlari teşkil edir. Telabatlar ictimai tarixi xarakter daşiyir. Telabatlar emele gelen ve temin olunan olur. Fealiyyetde evvelki telabatlar deyişilir yyenisi emele gelir. İnsanin ferd ve şexsiyyet kimi inkişaf merheleleri Muasir elmde yaşin 3novu vardir. 1.psixoloji 2. Bioloji 2. Sosial yaş. Ontogenez ferdin inkişafi prosesidiir. İki merhelesi var birincisi ruşeymin emele geldiyi andan uşagin doguldugu ana qeder - prenatal ontogenetik İkinci anadan olandan omrunun sonuna qeder olan dovr postnetal ontogenetikdir. Postnetal ontogenetik ozude 3elamete gore bolunur. 1. İnsanin omru 2. Ferdi inkişafin bir-birini zeruri suretde evez eden merheleleri 3.ayri ayriluqda her bir merhelenin muddeti. Ontogemetik inkişaf 5 merheleden ibaretdir: betin inkişafi, uşaqliq, genclik, yaşliliq, qocaliq merhelesi.

Duygu qavrayiş

Ümumi psixologiya aydınlıqları.İdrak insandan xaricde movcud olan obyektiv alemin onun hiss uzvlerine beynine tesirinden yaranan inikas peosesidir. İnikas qarşiliqli tesirdir. İnikas aktiv ve passiv hemcinin vasiteli vasitesiz inikasin sayesinde psizi inikasda olur. Qeyri uzvi tebietdeki inikas passiv inikasdir. Aktiv inikas psixi inikas seviyyesinde ozunu gosterir. Aktiv inikasda her hansi canli varliq muhutun tesirlerine reaksiya verir. İnsanin idrak fealiyyeti hemde onun geleceyi qabaqcadan gormek bacarigi ve imkanidir. İdrak hissi ve mentiqi hemcinin vasiteli vasitesiz olur. Psixi inikasin bir nece seviyyesi var: hiss-perseptiv, tesevvurler,nitqli ve ya mefhumi tefekkur Hissi idrak duygudan başlayir. Varligin derk olunmasi duygudan başlayir. Duygular indiki anda hiss uzvlerine tesir eden cism ve hadiselerin ayriayri keyfiyyet ve xasselerinin beyinde inikasidir. Duygularin bir siranovleri var: 1. Eksteriseptiv -xarici duygular,reseptorlari bedenin sethinde yerleşir. Bunlara gorme eşitme iybilme dadbilme deri duygulari 2. İnteroseptiv-daxili duygular. Reseptorlari daxili uzvlerde yerleşir. Bunlara acliq toxluq susuzluq aiddir 3. Proprioseptiv duygular reseptorlari oynaq ve ezelelerde yerleşir. Bedenin muvazinetinde xeber verir. Hereki muvazinet duygulari aiddir. Qiciqlayicinin en zeif duygu emele getiren en zeif heddi duygunun mutleq heddidir. En zeif qiciqlayicini duyma qabiliyyeti mutleq hessasliq adlanir. Mutleq hessasliqla duygunun aşagi heddi ters mutenasibdir. E=1/p Qicoqlandiricilarin qivveleri arasindaki gucle duyulan en az ferqe duygunun ferqlendirme heddi deyilir. Eynicinsli qiciqlar arasindaki en az ferqi duyma qabiliyyetine ferqlendirme hessasligi deyilir. Qiciqlandiricinin her hansi hiss uzvlerine uzun muddet fasilesiz olaraq tesir gostermesi neticesinde hessasligin deyişmesi adaptasiya adlanir. Sinezteziya-bir analezatira tesir neticesinde başqa bir analezatorun qiciqlanmasi ve başqa duygunun emele gelmesi sineztesiyadir. Senbililizasiya analezatorlarin tesiri neticesinde hessasligin artmasidir. Ehtizaz duygusu dedikde gorme ve eşitme analezatorlarinin fealiyyetinin pozulmasi neticesinde onlarin funksiyalarinin başqa amalezatorlarin hessasligiginin artmasi ile evez olunur. Qavrayiş indiki anda hiss uzvlerine bilavasite tesir eden cism ve hadiselerin eyani suretleridir. Qavrayiş ve duygunun umumi cehetleri vardirki bunlar aşagidkilardir: 1. Her ikisinde cism ve hadise bilvasite hiss uzvlrrine tesir edir. 2. Her ikisi real gercekliyin subyektiv suretidir. Duygu tek modalli yeni monomodalliqdir cunki bir analezator sistemi başqa hereket formalarindan xeber vermir. Qavrayiş suretleri cox modallidir yeni polimodalliqdir, bu zaman bir nece analezator birge fealiyyetde olur. Duygular intensivlik xassesine malik olur lakin qavrayişda intensivlik xassesi yoxdur. intensivlik nedir?- Qavrayiş hiss uzvlerine bilavasite tesir eden cism ve hadiselerin butun elamet ve xasselerinin butovlukde inikasidir. Qavrayiş nitq tefekkur irade ve s. İle six elaqedardir. 1.Qavrayişin tamligi obyektiv gerceklikde olan cismlerin ozlerinin tamliq xususiyyetiyle mueyyen edilir. 2. Qavrayişin sabitliyi zamani cism insandan uzaqlaşsa bele cismin olcusu gozumuzde kicildikde bele biz hemin cismi hemişeki boyukluyunde qayşvrayiriq. Sabitlik olmasa eyni cismi muxtelif şeraitde muxtelif cur qavrayariq. 3. Qavrayişin menalailigi qavrayiş prosesinde kecmiş tecrubenin iştirak etmesiyle emele gelir. 4.qavrayişin seciciliyi- şexsiyyetin xususiyyetlerunden asili olaraq mueyyen obyektleri başqalarindan ayiraraq daha aydin daha aşkar eks etdirmekdir. Bu zaman aydin qavranilan cism qavrayişin obyekti, yerde qalanlarsa fon olur. Bezen obyekti ayird edilmesini cetinleşdirmek ucun inu foba uygun şekilde gizledirler bu maskirovkadir. Qavrayişda insanin heyat tecrubesi, maragi, şexsiyyetinin istiqameti,servet meyli ciddi tesir gosterir. Appersepsiya qavrayişda heyat tecrubesinden istifade etmekle baglidir. Qavrayişin sade ve murekkeb novleri vardir: Sade novlerine- gorme,eşitme iybilme, dadbilme ve s. Analezatorlarla bagli novleridir. Materianin varliq formalarina gore 4novu vardir. 1. Mekan qavrayişi cismlerin mekan munasibetlerinin inikasidir. Mekan qavrayişinda obyektlerin formasi,hecmi,aralarindaki mesafe yerin uzagligi istiqameti eks olunur. bezen cismler tehrifolunmuş qaydada eks etdirilir bu cismin hansi ehatede olmasindan, analezatorun saglamliq veziyyetinden asilidirki bu cur tehfir olunmuş qavrama illuziya adlanir. Gorme duygusu esasdir 2.Zaman qavrayişi cism ve hadiselerin suretinin muddet ve ardicilliginin inikasidir. Burada eşitme ve hereki duygular esasdir. 3. Hereket qavrayişi cismin istiqametinin suretinin inikasidir. Hereket qavrayişi Cismin uzagligindan onlarin yerdeyişme suretinden muşahidecinin ozunun mekanda hereketinden asilidir. 4. İnsanin insani qavramasi insanlarin unsiyyetle bir birini eks etdirmesiyle baglidir. Perseptiv hazirliq hemneyrodinamik hende psixoloji hazirliq teleb edir. Perseptiv fealiyyetin dor seviiyyesi bardir. 1.aşkar etme 2. Ferqlendirme(perseptiv emeliyat) 3. Eynileşdirme 4. Tanima (tanimadir) Perseptiv emeliyat qavrayişin struktur vahididir.

Diqqet Diqqetin esas funksiyasi insanin şuurlu fealiyyetinin ssecici xarakter daşimasini temin etmekdir Diqqet şuurun mueyyen obyekt uzerine yonelmesi ve merkezleşmesi prosesidir. Diqqet obyekti hem xarici alem cisimleri hem de insanin oz fikri hissu reftari davranişi ola biler. Diqqetin bir nece funksiyasi var: 1. Secme funksiyasi- insan diqqetiyle fealuyyete lazim olan tesirleri secir. 2. Saxlama funksiyasi- diqqetin davraniş bitene qeder onlar uzerinde saxlanmasidir. 3. Tenzimetme funksiyasi- fealiyyetin gedişini tenzim edir. 4. Nezaret etme işin gedişine nezaret edir. Bitmemiş veya muvevveqiyyetsiz helli gerginliyi artirir ve diqqeti dahada celb edir. Diqqetin fizioloji esaslari Geştalt psixoloqlara gore diqqetin hecmi ve istiqameti butunlukle qavrayişin quruluşuyla baglidir. Onlarin fikrince qavrayişin qanunlarini bilmekle diqqetin nece cereyan etmesini bilmek olar. Bihevioristlerin emosional nezeriyyesine gore diqqetin istiqameti heves telabat ve emosialarla teyin edilir. Diqqetin motor nezeriyyesine gore ise diqqetin mexanizmi ezele quvvesinin siqnallari ile baglidir. Eger mueyyen qiciqlayicinin tesiriyle sinif huceyreleri fealiyyet halina gelirse bu oyanmadir Eger sinir huceyreleri muveqqeti olaraq oz feaaliyyetini dayandirirsa bu lengimedir Oyanma ve lengime Pavlova gore uc qanuna tabedir: oyanma ve lengimenin yayinmasi, onlarin cemlenmesi, qarşiliqli induksiya qanunu. Bunlar diqqetin fizioloji mexanizmlerini izah edir. İnduksiya qanunu esasdir. Pavlov daha cox oyaniqliq olan sahesi optimal oyaniqliq sahesi aslandirmişdir. Bu sahe beyin qabiginin yaradici şobesi adlanir. Menfi induksiya qanununa gore bir sahede oyanma emele gelirse bu başqa sahede lengime emele getirir ve ya eksine olur. menfi induksiyada Oyanma lengime toredir. Musbet indukisiyada lengime oyanma toredir. Dominant oyanma sahesini haqqinda telimi Uxtomski yaratmişdir. Dominant ustunluk teşkil eden demekdir Dominant oyanma sahesi opdimal oyanma sahesinden yuksek davamliligla ferqlenir. Diqqetin bir sira novleri vardir: 1. Qeyri-ixtiyari diqqet hec bir nuyyetle bagli deyildir. Qeyri ixtiyari diqqetin emele gelmesi ucun bir sira xususiyhetler vardir. a) qiciqlayicinin quvvesi ve gozlenilmeden tesiri b) qiciqlayicinin yeniliyi,aeyriadiliyi,konstratlig c) obyektin hereketde olmasi 2. İxtiyari diqqet xususi niyhet ve meqSedle baglidir. Davamli ixtiyari dkqqetin emele gelmesi bir sira şertlerden asilidir: a) Borc ve mesuliyyeti derk etmek b) fealiyyetin konkret meqsedini aydin derk etme c) adeti iş şeraitinin olmasi d) elave maraglarin yaranmasi-marag hem ixtiyari hemde qeyri ixtiyari olur. Vasitesiz ve vasitelide marag var. Vasitesiz maragi obyektin ozu dogurur. Vasiteli maragi ise hemile netice ildz elaqedar olur. 3. İxtiyari diqqetden sonraki diqqet. Bu iki merhelelidir. a) iradi sey gosterilir. b) iradi sey maraga cevrilir. 4.Xarici diqqet zamani insanin diqqeti etraf muhite yonelir 5. daxili diqqet zamani insanin diqqeti oz daxili alemine yonelir. Diqqetin xususiyyetleri 5dir. 1. Diqqetin merkezleşmesi Zamani şuurumuz bir obyekt ve ya bir fealiyhete yonelir,başqalarindan uzaqlaşir. 2. Diqqetin hecmi- eyni vaxtda ehate olunan obyektlerin miqadariyla baglidir. Diqqetin hecmi obyektlerin duzuluşunden formasindan, renginden qarşida duran meqsedden asilidir. 3. Diqqetin paylanmasi eyni anda iki muxtelif ve daha artiq işi yerine yetirmek bacarigi ile xarakterize olunur. 4. Diqqetin davamliligi onun umumi bir meqsede tabe olan obyektler uzerinde uzun muddet ve fasilesiz olaraq saxlanmasinda ifade olunur. 5. diqqetin tereddudu insanin şuurunun esas obyektden kenar obyekte kecmesi ve yenede esas obyekte qayitmasiyla ifade olunur. 6. Diqqetin kecirilmesi onun şuurlu suretde bir obyektden başqa obyekte ve ya bir fealiyyetden başqa fealiyyete yoneldilmessidir. 7. Diqqetin yayinmasi hazirda qarşida duran meqsedle elaqedar olmayancism ve hadise uzerine yonelmesinde ifade olunur. 8. Diqqetin dalginliginin iki formasi var: - ixtiyari diqqet zeifliyinin tezahuru dalginlila olur. - ixtiyari diqqetin bir obyekt uzerinde cox guclu gergin merkezleşmesi

Hafize

Secenov hafizeni psixi heyatin esas şerti psixi inkişafin guşe daşi adlandirirdi. Bu menada hafize kecmiş tecrubenin izlerinin neqşlendirilmesi, yadda saxlanmasi aÜmumi psixologiya aydınlıqları. salinmasindan ibaretdir. Hafizenin dord prosesi vardir: Qavranilan materialin yadda saxlanmasi ve yada salinmasina yonelmiş fealiyyet mnemik fealiyyetdir. 1.yaddasaxlama-gercekliyin cism ve hadiselerinin tesirile duygu ve qavrayiş prosesinde beynimizde emele gelen tesuratlarin mohkemlenmesi prosesidir. 3formasi var neqşlendirme eksini alma-bir nece saniyede gormekle cismin suretinin coz deqiq şekilde yadda saxlanmasidir, qeyrixtiyari yaddasaxlama-cismin ddefelerle tekraren qavranilmasiyla baş verir., ixtiyari yaddasaxlama- meqsedli olaraq hadise veya cismin yadda saxlanmasidir. Oyrenme buna aiddir. 2. Hifs etme unutmayla mubarizededir. Bezen insan nelerise xatirlamaga calişir amma Alinmir insan unutma sayesinde ferdi tecrubeye yiyelenir. 3. Yadasalma kecmiş tecrubeden indiki an ucun lazim olanin secilmesidir. Niyyetli ve niyyetsiz yada salma vardir. Xatire yadasalmanin xususi formasidir.kecmişin zaman ve mekanca mehdudlaşan suretlerinin yada salinmasidir. 4. Tanima yadasalmanin en aşagi seviyyesi kimi cismin tekraren qavranilmasina istinad edir. Tanima yadasalmadan asandir. Hafizenim bir sira nezeriyyeleri movcuddur. Bunlara psizoloji, biokimyevi fizioloji. Hafizenin esasini rabiteler asossasialar tuturki bu assosasialar Aristotel terefinden verilib. 1. Qonşuluq assossasiyasi- her hansi bir cism ve hadisenin qavranilmasi ondan sonra qavranilmiş cisim hadise teSevvurunun yaranmasina sebeb olur. 2. Oxşarliq assosiasiyasi her hansi bir cismin qavranilmasi ona oxşar başqa cismin tesevvurunu canlandirir. 3. Ekslik assosiasiyasi bir birine eks olan cism ve hadisenin qavranilmasi onun haqqinda tesevvurun canlanmasina sebeb oldu. Hafizenin mexanizmini aydinlaşdirmaaq ucun nezeriyyeler var- biokimyevi,biofiziki,elektrokimyevi. Hafizenin 4 novu vardir. 1.obrazli-suretlerle baglidir. Cism ve hadiselerin kecmişde qavradigimiz suretlerininyadda saxlanilmasidir. Bura gorme eşitme lamise tesevvurleri aiddir. Ardicil suretler, eyani eydetik suretler. Eydedizm dedikde cismin hiss uzvlerine tesiri bilavasite kesildikden sonrada onun suretinin aydin şekilde berpa olunmasidir. Ardicil suretler tez itib gedironlari berpa etmek olmur, Eydetik suretler ise uzun muddet davam edir onlari yeniden berpa etmek olur. Tessvvur suretleride suret hafizesine aiddir. 2. Sozlu-mentiqi hafize fikirlerin anlayişlarin yaddasaxlanmasi hifzedilmessi ve yada salinmasindan ibaretdir. 3. Hereket hafizesi muxtelif hereketlerin yadda saxlanmasi hifz olunmasi yadasalinmasidir. 4. Emosional hafize kecirilen hislerin yada salinmasiyla baglidir. 5.ixtiyari diqqet hafize mueyyen meqsedle cism ve hadiselerin yada salinmasidir. 6. Qeyri ixtiyari hafize meqsed olmadan cism ve hadiselerin yada salinmasidir. 7. Qisamuddetli- qavradigimiz cism ve hadiseleri mueyyen muddet erzinde gormekde eşitmekde ve s davam edirik. 8. Uzunmuddetli qavranilan materialin uzunmeddet ve mihkem yadda saxlanmasi ile xarakterize olunur. 9. Operativ hafize mueyyen fealiyyetin yerine yetirilmesi ucun zeruri olanher hansi bir melumatin mueyyen muddet yadda saxlanmasi nezerde tutulur.




1. Psixi hadiseler: Psixi prosesler, psixi hallar, psixi xasseler. 2. Psixa obyektiv alemin subyektiv inikasidir. 3. Psixologiya psixikanin faktlarini, qanunauygunluqlarini, mexanizmlerini, tezahur xususiyyetlerini oyrenir. 4. Psixi halet psixi faktin nisbi davamliligini bildirir. 5. Psixi haletlere - ehvallar, affektler, dalginliq, inam, inamsizliq, subhe ve s. aiddir. 6. Psixi proseslere - idrak, iradi, emosional prosesler aiddir. 7. Psixi xasselere - temperament, xarakter, qabiliyyet aiddir. 8. Inikas dedikde iki obyektin qarsiliqli tesiri prosesi ve onun neticesi nezerde tutulur. 9. Psixika reflektor xarakter dasiyir.
Ümumi psixologiya aydınlıqları.
1. Sinir sisteminin novleri 3dur. 1. Torvari sinir sistemi 2. Duyunlu sinir sistemi 3. Borulu sinir sistemi 2 Torvari sinir sistemi en besit sistemdir. Hidropoliplerde meduzalarda ve s. sinir huceyreleri tor sekilinde beden sethine sepelenir, cixintiyla birlesir. Tropizm torvari sinir sistemine malik heyvanlarin reaksiyasidir. 3. Tropizm - istiqamet demekdir. Bitkilerin gunese donmesiyle elaqelendirilir. Tropizmin sinonimi taksis - qayda, uygunlasmalidir. 4. Duyunlu sinir sistemi - sinir huceyreleri duyunlu sekilde olur. Soxulcanlarin, heseratlarin sinir sistemi buna aiddir. 5. Instinktler tropizmle baglidir. Instinkt - genetik cehetden tesbit olunmus, irsen mohkemlenmis, anadangelme davranis menasi verir. 6. Borulu sinir sistemi boruda yerlesen sinir huceyrelerinin birlesmesinden ibaretdir - Xordalilar 7. Mnemotaksis heyvanlarin mueyyen erazide davranis ucun muhum olan oriyentleri yadinda saxlayir. 8. Impritinq - qus ve ya heyvan balalarinin oz heyatlarinin ilk caglarinda bilavasite yaxinliqda yerlesen muteherrik cismleri tesbit etmek ve yadda saxlamaq qabiliyyetine deyilir. 9. Intellektual davranisin esasini ayri - ayri cismler arasindaki murekkeb munasibetleri eks etdirmek teskil edir. Bu zaman insan iki cisim arasindaki elaqeni tapdigina gore bu intellektual davranisdir.

Texeyyul. Kecmis qavrayis materiallarinin yeniden islenmesiyle yeni suretlerin yaradilmasindan ibaret olan psixi prosese texeyyul deyilir. Texeyyul prosesinde ise insan xarici alemde bilavasite olmayan suretler yaradir. Texeyyul emek fealiyyetinden tesekkul tapmisdir. Texeyyul bedii texniki ve ya elmi fealiyyetin esas terkib hisselerinden birine cevrilerek onun xususiyyetlerine uygun suretde inkisaf etmeye baslamisdir. Texeyyul insanin heyat fealiyyetinde rol oynayir. Marks texeyyulu "tebietin boyuk nemeti" adlandirmisdir. Texeyyulun 2 novu vardir: 1. Aktiv, 2. Passiv 1. Passiv texeyyulde insan texeyyul suretleri yaradir. Lakin onlari heyata kecirmir. Passiv texeyyul 2 cur xarakter dasiyir. Niyyetli passiv texeyyule Xulya aiddir. Xulya zamani insan esrarengiz surerler yaradir, onlari gozunun qarsisinda canlandirib xos hallanir, prosesden hezz alir, lakin onlari heyata kecirmir. Niyyetsiz texeyyulde ise her hansi tesurat soz ve hissin tesiri ile yaranir. Xulyani xeyalla qarisdirmaq olmaz. Xeyal geleceyin suretlerini yaratmaqdan ibaretdir. Aktiv texeyyulun 2 novu var: berpaedici, yaradici. 1.Berpaedici texeyyul tesvir, certyoj, not, sxem, xerite esasinda yaradilan suretdir. Berpaedici texeyyul suretleri duzgun ve deqiq olduqda boyuk idrak ehemiyyeti kesb edir. Berpaedici texeyyul suretlerinin yaradilmasi daxili prosesdir. 2. Yaradici texeyyul fealiyyetin orijinal ve deyerli mehsullarinda reallasdirilan yeni suretlerin musteqil yaradilmasini nezerde tutur. Butun fealiyyet sahelerinde texeyyul suretleri eyni qanunauygunluq esasinda yaradilir. Texeyyulun fealiyyeti hemise qavrayisin verdiyi melumati yeniden islemek, deyisdirme yolu ile yeni suretler yaratmaqdan ibaretdir. Burada 2 proses olur. 1. Tehlil, 2. Terkib. Texeyyul suretinde sexsiyyetin motivleri, munasibetleri, servet meylleri ve s. Ozunu gosterir. Texeyyul suretlerinin nece yaradilmasiyla bagli 2 metod var: 1.Yarimciq hekaye; 2. Kesme metodu.

Texeyyulun asagidaki xususiyyetleri vardir: 1. Yaradiciliq murekkeb prosesdir. Bedii yaradiciliqda texeyyul suretleri oz eksini edebiyyat ve incesenet eserlerinde, elmi - texniki yaradiciliqda ise muxtelif proqnozlarda, layihelerde, planlarda ve s. eksini tapir. 2. Texeyyul fealiyyet prosesinde formalasir. 3. Yaradiciliq prosesinde insanda ozunuaktuallasdirma telebati formalasir. Yaradiciligin stimullasdirilmasi metodlari meselesi vacib meselelerdendir. Ilk bele metod beynin hemlesidir. Beynin hemlesinde idealar ireli surulur ve en deqiq idealar secilir. Mecazlar cisim ve hadiseler arasindaki oxsarligin derk olunmasinin esas vasitelerinden biridir. Bir hadise basqa hadiseye mexsus obrazlarla seciyyelendirilir ve yeni obrazlar yaranir. Sexsiyyet amilini nezere almadan texeyyul suretlerini psixoloji baximdan etrafli tehlil etmek olmaz

Nitq Nitqin 2 novu vardir: 1. Daxili; 2. Xarici; - Aktiv - Passiv. Xarici nitq ozu de 2 yere ayrilir: 1. Monoloji(sifahi) 2. Dioloji (yazili) Dioloji nitqin xususiyyetleri asagidakilardir: 1. Dioloji nitq reaksiya teleb edir. 2. Dioloq danisanlarin emosional ekspressiv rabitesi seraitinde bas verir. 3. Dialoq mueyyen serait ve ya obyektle bagli olur. Monoloji nitq bir adamin oz fikir ve mulahizelerini muntezem ve ardicil serh etmesidir. Monoloq fasilesiz, elaqeli, ardicil, mentiqi olur. Daxili nitq insanin oz ozune fikirlesmesidir. Daxili mitq xarici nitqden emele gelir. Aktiv nitq fikri basqalarinin yazili ve ya sifahi caldirmaqdir. Passiv nitq basqasinin nitqini dinlemek ve yazdigini oxumaqdir. Nitqin bir cox xususiyyetleri var: 1. Nitqin mezmunlulugu (fikir ve hisslerin hecmi); 2. Nitqin anlasiqliligi (aydin, mentiqli danisilmali) 3. Nitqin tesirliliyi (bir adamin basqasina sozle tesiri) 4. Nitqin ifadeliliyi- nitqin mezmununa nezeret

TEFEKKUR Tefekkur cisim ve hadiselerin mahiyyetinin, onlar arasindaki elaqe ve asililiqlarin insan suurunda umumilesmis ve vasiteli inikasindan ibarek idrak prosesidir Duygu ve qavrayis tefekkurun menbeyidir. Hissi idrakda fikri emeliyyatlar olan - tehlil, terkib, muqayise ve s. istirak edir, tefekkur vasitesile gerceklik tam deqiq derin derk edilir. Tefekkur prosesinde insan hissi idrakdan mentiqi idraka gedir. Tefekkur duygu, qavrayis, tesevvurlere nisbeten cox genis ehateye malikdir. Tefekkur suur kimi ictimai - tarixidir. Tefekkurun 3 formasi vardir: 1. Mehfum; 2. Hokm; 3 Eqli netice Mehfum cism ve hadiselerin umumi ve muhum elametlerinin inikasindan ibaret tefekkurdur. Mehfumlar: 1. Umumi; 2. Ferdi; 3. Konkret; 4. Mucerred olur. 1. Umumi mehfumlar mueyyen cism ve hadiselerin umumi elametini eks etdirir. 2. Ferdi mehfumlar ayri - ayri cism ve hadiselerin umde xususiyyetlerini eks etdirir. 3. Konkret mehfumlar cisimlerin muhum elametini eks etdirir. 4. Mucerred mehfumlar cisim ve hadiselerin konkret keyfiyyetlerinin cisimden ayri dusurmesidir.

Mehfumlar beynin murekkeb fealiyyetinin neticesidir. Hokm varligin cisim ve hadiseleri arasinda mueyyen elaqe ve munasibetin olub olmadigini iqrar ve ya inkar edir. Hokm qramatik cumleyle ifade olunur. Cumlenin subyekti mubteda, predikatr - xeberdir. Hokmler: 1. Umumi;2. Xususi; 3. Ferdi; 4. Inkari; 5. Iqrari; 6. Serti; 7. Teqsimi; 8. Qeti; 9. Mumkunluk; 10. Gerceklik; 11 Zeruret. 1. Fikrin heqiqiliyindeki hokm sertden asilidirsa bu serti hokmdur. 2. Cisme aid xususiyyetler iqrar, inkar edilirse bu teqsimi hokmdur. 3. Cismin elameti sertsiz inkar, iqrar edilirse bu qeti hokmdur. Cisim ve hadisler arasindaki elaqeleri ifade eden hokmler dogru da yalnis da ola biler bu eqli neticedir. Her hansi hokmun dogrulugu basqa hokmun dogrulugundan, neset edirse bu istidlal ve ya eqli neticedir. Eqli neticenin 3 novu var: Induksiya - xususiden umumiye geden yol; Deduksiya - umumiden xususiye geden yol; Tesbeh- xususiden xususiye geden yol. Tefekkurun prosesleri asagidakilardir: 1. Tehlil; 2. Terkib; 3. Umumilesdirme; 4. Muqayise; 5. Konkretlesdirme; 6. Tesnifat; 7. Mucerredlesdirme. 1. Tehlil cism hadiseni fikren hisselere ayirmaga ayri - ayri elametlerin mueyyenlesmesine deyilir. 2. Terkib- hadiseleri fikren birlesdirmekden ibaretdir. 3. Muqayise cism ve hadiseler arasinda oxsar ve ferqli cehetleri fikren mueyyenlesdirmekden ibaretdir. Muqayise hemise meqsede yonelmis olurr. Muqayise edilen cism six suretde bir - biriyle elaqede olmalidir. 4. Umumilesdirme cism ve hadiseleri muhum elamet ve xasselerine gore birlesdirmekden ibaret fikri emeliyyatdir. Umumilesdirme 3 istiqametde gedir: I ayri - ayri cisimlerin umumi ve muhum elametleri umumilesdirilir - esya mehfumu yaranir. II ayri - ayri cisim ve hadiseler arasindaki muhum ve umumi munasibetler umumilesdirilir - munasibet mehfumlari III telim umumilesdirmeleri. 5. Mucerredlesdirme cism ve hadiselerde movcud bir elameti, xasseni fikren nezerden kecirmekdir. 6. Konkretlesdirme mueyyen umumi muddeaya aid olan xususi hallari fikren birlesdirmekdir. 7. Hansisa elamete gore cism ve hadiseler qruplara ayrilir ki, bu tesnifatdir, sistemlesdirmedir. Fikri mesele isinde Anlama muhum merheledir. 2 curdur. 1. Vasiteli anlama; 2. Vasitesiz anlama 1. Vasiteli anlamada hadise mueyyen qrupa umumi mehfuma aid edilmelidir. 2. Vasitesiz anlamanin esasinda tanima durur. Mesele helli tefekkurun baslica funksiyasidir. Her bir meselede melumla mechul arasindaki elaqe ve asililigin derk edilmesin zeruri sertdir. Tefekkurun novleri asagidakilardir: 1. Eyani emeli tefekkur; 2. Eyani obrazli tefekkur; 3. Mucerred tefekkur; 4. Praktik tefekkur; 5. Texniki tefekkur; 6. Bedii tefekkur, 7. Mentiqi tefekkur. 1. Eyani - emeli tefekkur esyalar uzerinde praktik fealiyyele baglidir. 2. Eyani - obrazli tefekkurde - fikri fealiyyet obrazli materiala istinad edir. 3. Mucerred tefekkurde fikri fealiyyet umumi ve mucerred mefhumlara istinad edir. 4. Praktik tefekkur emeli meselelerin helliyle baglidir. 5. Texniki tefekkur texniki meselelerin helline yonelir. 6. Bedii tefekkur - varligi obrazli sekilde eks etdirir. 7. Mentiqi tefekkur - obyektiv gercekliyin qanuna uygun elaqelerinin duzgun inikas etdirilmesiyle baglidir. Mentiqi tefekkur hokmlerin mueyyenliyi, ardicilligi, subutlulugu, esasliligi ile elaqedardir.

Aglin bir sira keyfiyyetleri vardir: 1. Aglin musteqilliyi - cism ve qanunauygunluqlara dusmesidir. 2. Aglin tenqidiliyi musteqilliyi ile baglidir. 3. Aglin derinliyi problemi herterefli anlamaq, neticeni evvelden bilmek 4. Aglin cevikliliyi hell qaydalarini deyismek, yeni qaydalardan istifade 5. Fikrin mentiqiliyi insanin ardicil, esasli ve duzgun dusunmesi 6. Fikrin sureti - insanin hell etdiyi meseleye verdiyi son cavabin muddeti ile teyin edilir. Nitq - insanlarin dil vasitesile heyata kecirilen unsiyyet prosesidir. Dil ise nitqden ferqli olaraq insanlar arasinda unsiyyet vasitesidir. Dilin funksiyasi 3dur: 1. Dil ictimai tecrubenin movcud olmasi, saxlanmasi, oturulmesi vasitesidir. 2. Kommunikasiya vasitesidir. 3. Intellektual fealiyyet silahidir. Nitqin funksiyalari da 3dur: 1. Esyani hereketi; veziyyeti adlandirmaqdir. Simantik - siqnifikativ funksiya; 2. Umumilesdirme funksiyasi; 3. Kommunikasiya funksiyasi. Beyin qabiginin sol yarimkuresinde 3 merkez var: 1. Esitme merkezi - Vernike; 2. Hereki merkez - Broka; 3. Gorme merkezi.

10. Heyvanlarin tefekkuru asagidakilarla xarakterize olunur: 1. Ikimertebeli meseleleri hell etmek qabiliyyeti ile; 2. Hazirliq merhelesi; 3. Istifade fazalari; 4. Insayt 11. Suur obyektiv alemin ideal inikasidir. 12. Avstropitik - cenub meymunudur 13. Pitekantroplar - meymun - insandirlar. 14. Fealliq daxili ve xarici oolur. Daxili - psixi xarici - fiziki 15. Fealiyyetin terkib hisseleri asagidakilardir: 1. Motiv - meqsed fealiyyetin vektorun teskil edir 2. Fealiyyetin seraiti 3. Daxili ve xarici fealliq 4. Interiorizasiya ve ekstenorizasiya 5. Verdis bacariq 6. Fealiyyetin neticesi 16. Fealiyyetin sade bir cari vezifeni hell etmeye yonelmis bu cur nisbeten bitmis elementi is adlanir. Isin terkib hisseleri funksiya - icra motor (hereki), merkezi tenzim etme (fikri), sensor (hissi - nezaret) Interiorizasiya - xaricden daxile yonelen is 19. Eksterorizasiya - daxilden xarice yonelen is

Halton fərdi fərqlər psixologiyasının banisidir. Talantın irsiliyi ingilis alimləri onların təbiəti və tərbiyəsi, insan qabiliyyətlərinin və inkişafının tədqiqi əsərlərində fərdi fərqlərdən məlumat verib. O, bir sahəni öyrənmək üçün əkizlər metodu, əqli keyfiyyətlərin mənşəyini öyrənmək üçün bioqrafik metod, anket metodu. Halton atropoloji labaratoriyanı 1884 - cü ildə açdı, 10 minə yaxın insanla əqli testlər keçirdi. Spirmen povitiv korrelyasiyanı ümumi istedad üçün ifadə etmişdi. Bu amil G-amili adlanırdı. Alferd Bine intellektin eksperimental tədqiqi monoqrafiyasını öz qızları üzərində tədqiqatın nəticəsində yazmışdı. Bine - Simon əqli inkişafın ölçülməsi testləridir. Burada ağıl yaşın xronoloji yaşa nisbəti intellekt səviyyəsini müəyyən edir. Q= MA / CA * 100

Müasir psixodiaqnostikada intellekt testləri, qabiliyyət testləri, kreativlik, naliyyət testləri vardır. Şəxsi konstruktorlar cism və hadisələrin şəxsiyyət tərəfindən şerh edilmesidir. Konstruktor nəzəriyyəsi Kellinin adıyla bağlıdır. Kellinin fikrincə insan xarici aləmi konstruktorlarla qavrayır. oS - K - R düsturu verirdi. Şəxsiyyətin daxili aləminə nüfuz etmək üçün repertuar şəbəkə metodu yaradılmışdır. Repertuar sözü - insanın həyatda ifadə etdiyi rollar deməkdir. Qabiliyyətlər 2 istiqamətdə inkişaf edir. 1. Makro 2. Mikro Mikro qabiliyyət dedikdə ayrı ayrı qabiliyyətlərin öz - özlüyündə inkişafı nəzərdə tutulur.

Qabiliyyətlər. Qabiliyyətlər şəxsiyyətin fərdi - psixoloji xüsusiyyətləri olub müəyyən fəaliyyətin müvəffəqiyyətli icrasının şərtini təşkil edir və onun üçün zəruri olan bilik, bacarıq və vərdişlərə yiyələnmə dinamikasındakı fərqlərdə ifadə olunur. Qabiliyyətin 1. Ümumi və 2. xüsusi olmaqla növləri vardır . 1. Ümumi qabiliyyətlər dedikdə bir sıra fəaliyyət sahələrində iştirak edən onların bu ya digər dərəcədə müvəffəqiyyətli icrası üçün şərt olan qabiliyyətlər nəzərdə tutulur. Ümumi qabiliyyətlərdə qavrayış, hafizə, təfəkkür, təxəyyül və s. iştirak edir. 2. Xüsusi qabiliyyətlər yalnız müəyyən fəaliyyət növünün müvəffəqiyyətli icrası üçün şərt olan qabiliyyətlərə deyilir. Lüğət ehtiyatı, ifadəli dil, söz assosiasiyalarının zənginliyi ədəbi yaradıcılıq nisbəti, işıqlılıq, perspektivi qiymətləndirmə, rəngləri fərqləndirmə didaktik qabiliyyətlər və s. xüsusi qabiliyyətlərdir. Anatomik xüsusiyyətlərə: beynin mikro strukturu, bədənin konstitusiyası, gözün, qulağın, səs tellərinin, əl və ayaqların və s. quruluşu aiddir. Fizioloji xüsusiyyətlərə ali sinif fəaliyyətinin xüsusiyyətləri aiddir. Psixofizioloji xassə dedikdə incə rəng fərqləndirmə həssaslığı başa düşülür.

Əsas afferentasiya ayrı - ayrı adamlarda onların fərdi fərqləri kimi təzahür edir. Bunlar ümumi tipoloji xassədir. Xüsusi tipoloji xassə vardır ki, bu xüsusi qabiliyyət problemiylə bağlıdır. Qabiliyyətlərin inkişafı fəaliyyətin motivlərindən, məzmunundan, xüsusiyyətlərindən, inkişaf səviyyəsindən asılıdır. Leontyev təbii qabiliyyətlərlə bağlı yanaşı, insana məxsus qabiliyyətlərin olduğunu qeyd edirdi. Pavlov fərdi fərqlərə uyğun 3 tip insan tipi qeyd edirdi 1. Bədii 2. Mütəfəkkir 3. Orta tip. I siqnal sistemi - bədii tip. II siqnal sistemi - mütəfəkkir tip. Həm I həm də II siqnal sistemi olan - orta tip. II siqnal sistemi - S, I - S1. S>S1 + p - bədii tip. p - bədii tip xüsusiyyətləri. S+m > S1 - mütəfəkkir tip. m - mütəfəkkir tip xüsusiyyətləri. II siqnal sistemi - fikri fəaliyyətdir. I siqnal sistemi - emosional obrazlı fəaliyyətdir. İstedad qabiliyyətlərin birliyi nəzərdə tutulur. Qabiliyyətlər həm kəmiyyət həm də keyfiyyət baxımından fərqlənir. Qabiliyyətlərin kəmiyyət cəhətdən xarakterizəsi qabiliyyətlərin ölçülməsidir.

Temperament. Davranisin dinamik xarakteristikasi. Diferensial psixofiziologiyada insanin psixikasi iki aspektde - mezmun baximindan ve formal - dinamik (ve ya psixodinamik) istiqametde oyrenilir. Dinamika yunan sozudur. Onun xususiyyetlerini tehlil etmek ucun suret, temp (tezlik derecesi), ritm, intensivlik, plastiklik, dozumluluk ve s. Kimi mustelif anlayislardan istifade olunur. Astagel, hovselesiz, diribas ve s. sozler buna misal ola biler. Insanlar psixi fealiyyetin dinamik xarakteristikalarina gore bir - birinden ferqlenirler. Serin nece basa dusulmesi psixi fealiyyetin mezmunu (meselen, tefekkurun inkisaf seviyyesi) ile baglidir. Belelikle, aydin olur ki, temperament xususiyyetleri psixi fealiyyeti ancaq dinamik cehetden xarakterize edir. Psixi fealiyyetin dinamik xususiyyetleri coxdur. Onlar tekce temperamentle deyil, hemde fealiyyetin motivleri, insanin adetleri, psixi haletleri, situasiyanin telebleri ve s. ile sertlenir. Fealiyyetin motivlerinden, insanin psixi haletlerinden ve ya situasiyanin teleblerinden asili olaraq psixi fealiyyetin dinamikasinin deyisilmesi muveqqeti xarakter dasiyir. Eger psixi fealiyyetin dinamik xususiyyetleri temperamentle mueyyen olunursa, onlar insanin davranis ve reftarinda davamli, sabit xususiyyetler kimi ozlerini gosterirler Temperamentin tesnifati ve sinir sisteminin xasseleri. 1. Humoral sistem: antik dunyanin meshur hekimi Hippokratin (e.e.460-377teliminde temperament qan, od, qara od ve seliyin bedendeki nisbeti ile elaqelendirildi. 2. Somatik sistem: alman psixatri E.Krecmer, amerika alimleri U. Seldon ve S. Stivens temperamenti insan bedeninin qurulusu ile izah edirdiler. 3. Sinir sistemi: insanin temperamentini akademik I. Pavlov ali sinir fealiyyetinin (ASF) tipleri ile izah edirdi. Sovet fizioloqlari onlari son zamanlar hem de beyin strukturlarinin xususiyyetleei ile elaqelendirirler. Orqanizmde qanin, soyuqqanli olmasini ise seliyin bioloji cehetden daha muhum rol oynamasi ile izah edirdiler. Onlar bu baximdan 4 temperament tipini - sanqvinik, xolerik, melanxolik ve fleqmatik tipleri ferqlendirirdiler. E. Krecmer temperament xususiyyetlerini humoral sistemle deyil, insanin beden qurulusunun xususiyyetleri ile izah etmeye basladi. O, iddia edirdi ki, guya her bir beden qurulusu tipine mueyyen temperament xususiyyetleri uygun gelir. 40 -ci illerde ise U. Seldon ve S. Stivens temperamentin beden qurulusu ile elaqesini daha murekkeb sxem esasinda serh etmek ucun tesebbus gosterdiler. Lakin onlarin temperamente tesiri mueyyenedici xarakter dasimir ve dasiya bilmez. Cunki psixika beynin, ali sinir fealiyyetinin xassesidir. Bir halda ki, temperament ferdi - psixoloji xususiyyetdir, onu oz - ozluyunde qanin kimyevi terkibi, daxili sekresiya vezilerinin ifraz etdiyi hormonlar, beden qurulusunun tipi ile deyil, ancaq sinir, sisteminin xasseleri ile elmi sekilde izah etmek olar. Temperamentin sinir sisteminin xasseleri ile elaqesini elm tarixinde ilk defe akademik I.P. Pavlov kesf etmisdir. 1. Oyanma ve lengimenin quvvesi (beyin qabigi huceyrelerinin is qabiliyyetini, onlarin dozumluluyunu mueyyen edir). 2. Onlarin muvazinet derecesi (oyanma quvvesinin lengime quvvesine muvafiqlik derecesi ve ya onlarin tarazligi). 3. Oyanma ve lengimenin muteherrikliyi (onlarin bir - birini evezetme sureti). Sinir sistemi tipi fizioloji, temperament tipi psixoloji anlayisdir. I. P. Pavlov 4 esas tip mueyyen etdi. O, 1-ci tipi zirek, 2-cini -sakit, 3-cunu cosgun, 4-cunu ise zeif sinir sistemi tipleri adlandirdi. O, bu ceheti nezere alaraq mueyyen etdiyi 4 tipi ali sinir fealiyyetinin esas tipleri adlandirirdi. B.M.Teplov, V.D. Nebilitsin ve onlarin emekdaslari oyrenmeye basladilar. B.M.Teplov ve V.D. Nebilitsin, birinci novbede, esasli tedqiqat metodikasi isledilir,muvafiq xasselerin fizioloji menasini aydinlasdirmaq meqsediile riyazi, meselen, faktor tehlili metodlarindan istifade etdiler. Onlar sinir sisteminin melum xasselerini oyrenmekle yanasi dinamiklik (beyin qabiginda muveqqeti rabitelerin yaranma suretini ve yungulluyunu ifade edir) ve labillik (oyanma ve lengime prosesinin emelegelme ve kesilme suretini seciyyelendirir) kimi yeni xasseler mueyyen edir. B.M. Teplov, V.D. Nebilitsin mektebinin tedqiqatlari gosterdi ki, quvve, dinamiklik, muteherrik ve labillik sinir sisteminin esas xasseleridir. Muvazinet derecesi ise esas xasse deyildir; o, o, esas (quvve, dinamiklik, muteherriklik ve labillik) xasseleri oyanma ve lengime proseslerinin nisbetine gore seciyyelendirir. Bu baximdan esas xasseleri xarakterize ederken 3 gostericini nezere almaq lazimdir: a) muvafiq xassenin oyanmaya gore indeksi; b) onun lengimeye gore indeksi; v) muvafiq xasse uzre sinir proseslerinin balansini xarakterize eden toreme indeksi. Pese fealiyyetinde ve telim fealiyyetinde ferdi uslub. Is usullari, uslubu ferdi xususiyyetlerine uygun gelen isciler daha yuksek istehsalat ugurlari elde edirler. Belelikle de, psixologiyada ferdi uslub anlayisi yarandi. Uslub coxmenali sozdur. Ferdi uslubun nuvesini teskil eden iki esas xususiyyeti ayrica qeyd etmek lazimdir. Birinci qrupa temperamentin muvafiq seraitde muveffeqiyyet elde etmeye komek eden (A), ikinci qrupa ise ona mane olan (B) xasseleri daxildir. Yanasi daha iki xususiyyet - evezedici xususiyyetler (V) ve imkanlarin daha semereli istifade olunmasi ile bagli xususiyyetler (Q) ayird edilir. Umumi aktivlik - temperamentin strukturunda xususile boyuk ehemiyyete malikdir. Temp, ritm, suret, intensivlik, plastiklik, dozumluluk ve s. umumi aktivliyin esas gostericileridir. Hereki aktivlik de mahiyyet etibarile umumi aktivliyin terkib hissesi kimi meydana cixir. Onda hereki ( ve xususile nitq - hereket) aparatla bagli keyfiyyetler esas yer tutur. Hereki aktivliyi ezele hereketinin tezlik, quvve, keskinlik, ritm, amplituda ve b. elametleri ilexarakterize edirler (onlarin bir qismi nitqin hereki calarlarini seciyyelendirmek ucun muhum ehemiyyete malikdir).Emosionalliq - insanin affekt ve ehvallarinin butun zenginliyi oz eksini temperamentin bu muhum xassesinde tapir. Onun esas cehetleri kimi muteessirlik insanin emosiogen tesirlere affektiv hessasligini ifade edir. Inpulsivlik dedikde emosiyalarin hansi suretle insanin emellerinin, hereketlerinin tehrikedici quvvesine cevrilmesini basa dusurler. ( impulsivliyi duzgun xarakterize etmek ucun bir cehete diqqet yetirmek lazimdir: bu zaman insanin ele emel ve hereketleri nezerde tutulur ki, insan onlari qabaqcadan fikirlesmir ve suurlu suretde icra etmir). Emosional labillik dedikde, bu ceheti ( yeni muvafiq emosional halin kesilme ve ya bir teessuratin basqasi ile evezolunma suretini) basa dusmeliyik. Umumi aktivlik, hereki aktivlik ve emosionalliq temperamentin esas xasseleridir.

1. Xarakter və şəxsiyyətin motivasiya sahəsi. "Yaxşı adam", "pis adam" haqqındakı etalon və streotiplər nə qədər ümumi olsa da, onların əsasını insan xarakterləri haqqındakı təsəvvürlər təşkil edir. Qədim Yunanıstanda Aristotelin sevimli şagirdi Teofrastın "Etik xarakterlər" traktadı bir çox əsrlər boyu məşhur olmuşdur. orta əsrlərdə xüsusilə XVI - XVIII əsrlərdə Monten, Labryuyer, Laroşfuk kimi mütəfəkkirlərin traktadlarında müxtəlif insan tipləri ustalıqla təsvir olunmuşdur. Xarakter insanların 1 - 1ni tanıması, başa düşməsi, başqa sözlə, ünsiyyət problemi idi. Xarakter insanın ən başlıca fərdi - psixoloji xüsusiyyətlərindən biridir. Qabiliyyətlər də, temperament də şəxsiyyətin fərdi - psixoloji xüsusiyyətləridir. Biz qabiliyyətlərdən danışarkən insanın yaradıcılıq imkanları haqqında danışırıq. Xarakterdən danışanda isə insanın davranış və rəftarında özünü göstərən xüsusiyyətlərə diqqət yetiririk. Xarakter anlayışına insanın hər bir xüsusiyyəti daxil edilmir. Xeyirxahlıq yalnız davamlı xüsusiyyət kimi özünü göstərəndə bu və ya digər adamın xarakter əlamətinə çevrilir. Bəs xarakter temperamentdən nə ilə fərqlənir? Temperament bioloji, xarakter isə sosial amillərlə şərtlənir. Xarakter fəaliyyət və ünsiyyət prosesində əmələ gəlir. Məlum olacaq ki, birinci ailədə ata - ana münasibətləri səmimi xarakter daşıyır və uşaqlarda da bu xarakter əlaməti formalaşır, ikinci ailədə isə ata - ana münasibətləri küsəyənliklə fərqlənir və bu əsasda da uşaqlarda müvafiq xarakter əlaməti formalaşır. Şəxsiyyətin motivasiya sahəsinə gəlib çıxarıq. Dünyagörüşü və əqidə şəxsiyyətin motivasiya sahəsinin nüvəsini təşkil edir. Münasibət anlayışından istifadə edirlər. İnsanın xarici aləmə münasibətləri öz əksini onun xarakter əlamətlərində tapır. Xarakterin insanı müəyyən tərzdə, hətta bəzən şəraitə uyğun olmayan şəkildə hərəkət etməyə təhrik etməsi nə qədər mürəkkəb səciyyə daşıyırsa - daşısın, o, qanunauyğun hadisədir. Deməli şəxsiyyət üçün tipik davranış tərzini şərtləndirən, fəaliyyət və ünsiyyətdə əmələ gələn və təzahür edən davamlı fərdi xüsusiyyətlərin məcmusuna xarakter deyilir. 2.Xarakterin əlamətləri. I Kollektivə və başqa adamlara münasibəti ifadə edən xarakter əlamətləri: kollektivçilik, doğruçuluq, kobudluq, qayğıkeşlik, tələbkarlıq və s. II Əməyə münasibəti ifadə edən xarakter əlamətləri: əməksevərlik, tənbəllik, məsuliyyətlilik və s. III İnsanın özünə münasibətini ifadə edən xarakter əlamətləri: təvazökarlıq, lovğalıq, şöhrətpərəstlik və s. IV Şeylərə ( əşyalara) münasibəti ifadə edən xarakter əlamətləri: səliqəlilik, pintilik, qayğıkeşlik və s. Hər şeydən əvvəl qeyd edək ki, insanın başqa adamlara, əməyə, özünə və şeylərə (əşyalara) münasibətlərini ifadə edən xarakter əlamətləri bir - birilə üzvi surətdə əlaqədardır. İnsan xarakterinin bütövlüyündən danışanda da, adətən bu cəhəti - xarakter əlamətlərinin qarşılıqlı əlaqədə olmasını nəzərə alırlar. Xarakterin əlamətlərini tipik və fərdi əlamətlər olmaq üzrə iki yerə bölə bilərik. Eyni cəmiyyətdə yaşayan insanların həyat şəraitində ümumi, tipik xüsusiyyətlərlə yanaşı özünəməxsus cəhətlər də özünü göstərir. Bu xüsusiyyətləri ifadə etmək üçün makro və mikro mühit terminlərindən istifadə edə bilərik. Etnik və milli xarakter əlamətləri makromühitdə formalaşır. Hər bir adamın həyat yolunda, həyat şəraitində və fəaliyyətində özünü göstərən fərdi (özünəməxsus) cəhətlərin təsiri ilə onda müxtəlif xarakter əlamətləri formalaşır. Xarakterin tipik və fərdi əlamətləri vəhdətdədir. İki adam təsəvvür edək. Tutaq ki, onların hər ikisi üçün aşağıdakı xarakter əlamətləri xasdır: əməksevərlik, kollektivçilik, sadəlik, təvazökarlıq, səliqəlilik, mehribançılıq, məsuliyyətlilik, nəzakətlilik və s. görəsən həmin əlamətlər onların xarakterinin strukturunda eyni yer tuturmu? Bu suala cavab vermək üçün hər iki adamın xarakterinin strukturunu öyrənmək və onda müvafiq əlamətlərin ranq dərəcəsini müəyyən etmək lazımdır. Xarakterin strukturunda insanın başqa adamlara, əməyə, özünə və şeylərə (əşyalara) münasibətlərini bilavasitə ifadə edən xarakter əlamətləri müəyyənedici rol oynayır. Biz xarakter əlamətlərinin formalaşmasında temperamentin rolunu nəzərdə tuturuq. Temperament tipləri xarakterin ancaq dinamik xüsusiyyətlərinə təsir göstərir, onlar xarakter əlamətlərinin məzmununu müəyyən etmir və edə də bilməz. 3. Xarakterin aksentuasiyası. Biz hər hansı adamı mehriban və ya kobud adam kimi qiymətləndirəndə onun müəyyən bir xarakter əlamətini nəzərə çarpdırırıq. 60 - cı illərin sonunda alman alimi K. Leonqardın təklif etdiyi şəxsiyyətin aksentuasiyası termini müasir psixatriyada və psixologiyada daha geniş yayılmışdır. Aksentuasiya latınca vurğu deməkdir. Xarakterin aksentuasiyası dedikdə də onun ayrı - ayrı əlamətlərinin həddindən artıq güclənməsi nəticəsində daha kəskin surətdə nəzərə çarpması başa düşülür. Xarakterin aksentuasiyası ilə psixopatiya arasındakı fərqləri məşhur rus psixiatrları P. B. Qannuşkin və O.V. Kerbikovun diaqnostik meyarlarına əsasən müəyyən edirlər. Psixopatiya (psixo yunanca pathos - derd, xəstəlik) xarakterin anomaliyasıdır. I Psixoloji xarakter əlamətlərinin ümumiliyi - onlar fərdin psixi simasını bütünlükdə müəyyən edir. Psixopatın xarakter tipi istənilən şəraitdə - ailədə, məktəbdə, həmyaşıd uşaqlar və yaşlılarla, əməkdə və oyunda, adi və qeyri - adi şəraitlərde özünü göstərir. II Patoloji xarakter əlamətlərinin nisbi sabitliyi - onlarda fərdin bütün həyatı boyu əsaslı dəyişiklik baş vermir. Psixopatiya halları Qannuşkin - Kerbikovun bu diaqnostik meyarlarının hər üçünə uyğun gəlir. Əgər xəstəlik bu üç meyardan hər hansı birinə uyğun gəlmirsə, onu psixopatiyaya aid etmirlər. Xarakterin aksentuasiyası zamanı bu əlamətlərin ya heç biri müşahidə olunmur, ya da onlardan biri və yaxud ikisi özünü göstərir, daha doğrusu, hər üç əlamət birlikdə müşahidə edilmir. A.E. Liçkonun tədqiqatlarına əsasən P. B. Qannuşkin - O. V. Kerbikovun diaqnostik meyarlarına xarakterin aksentuasiyasını psixopatiyadan fəərqləndirmək imkanı verən bir mühüm əlaməti də əlavə etmək olar. Psixopatiya halları hər bir şəraitdə istənilən əsəb sarsıntısı nəticəsində, hətta əsaslı səbəb olmadıqda belə əmələ gəlir. Xarakterin aksentuasiyası şəraitində isə hər bir tipin öz "zəif yeri" vardır. Beləliklə də biz xarakterin aksentuasiyası dedikdə, normada onun ayrı - ayrı xarakter əlamətlərinin həddindən artıq güclənməsi nəticəsində əmələ gələn kənar (ifrat) variantlarını nəzərdə tutacağıq. Həmin məsələni ilk dəfə psixiatrlar öyrəndikləri üçün xarakterin aksentuasiyası hallarını təsvir etmək üçün psixiatriya terminlerindən ( şizoid əlamətlər, epileptoid əlamətlər və s. kimi) istifadə etmişdilər. Uşağın yaşı artdıqca, xarakterin aksentuasiyası sahəsində də müəyyən dəyişikliklər baş verir. Onların böyük əksəriyyəti isə keçici xarakter daşıyan ümumi dinamik dəyişikliklərdir.




Fealiyyetin iradi tenzimi.



Xarakterin strukturunda iradi elametler- qetiyyetlilik, merdlik, musteqillik, ozunesahibolma, tekidlik ve s. Ozunemexsus yer tutur. Irade insan fealliginin xususi formasidir. K. Marks gosterirdi ki, "insan neinki tebietin verdiyi seyin formasini deyisdirir, tebietin verdiyi seyde o oz suurlu meqsedini de heyata kecirir, bu meqsed bir qanun olaraq insan fealiyyetinin usulunu ve xarakterini mueyyen edir ve insan oz iradesini bu meqsede tabe etmeli olur", " emeyi icra eden ezalarin gerginlesmesinden elave, emeyin serf edildiyi butun muddet erzinde mueyyen meqsed guden irade de zeruridir ki, bu da ise diqqet vermekde ifade olunur". Cedvel: A.E. Lickonun (1977) tesnifati. Gipertim tip - ehvali hemise yaxsi, cox vaxt ise yuksek olur, tek olanda darixir, bu ve ya diger ise hevesle girisir. Lakin onu axira qeder catdirmir, olduqca sohbetcildir. Tsikloid tip - xarici seraitden asili olaraq ehvali keskin suretde deyisir: ehvali pislesdikde tenbellesir, etrafdaki adamlarla unsiyyetden bezir, usanir, yoldaslarindan ve dostlarindan qacir; ehvali yaxsilasdiqda ise zarafatcil olur, rastlasdigi adamlara satasmaga baslayir. Labil tip - ehvali heddinden artiq tez - tez deyisir: onun istahasi da, is qabiliyyeti de, unsiyyetliliyi de bundan asili olaraq deyisilir. Bezen adi bir xos soz ona boyuk sevinc bexs edir, bezen ise hetta tesadufen rastlasdigi her hansi bir adamin sert baxisi onu asanliqla sarsidir. Astenonevrotik tip- bir sey olmamis heyecanlanir, lazim geldikde qetiyyetle hereket etmir, tez yorulur, ruh duskunluyune meyl edir. Senzitiv tip - qorxaq, cesaretsiz ve utancaqdir. Cox hessasdir: tuku - tukden secir, ozunde muxtelif noqsan ve catismazliqlar gorur, dostlari ile mehribandir. Psixoastenik tip - hemise nedense ehtiyat edir, qorxur, her seyden subhelenir ve heyecanlanir, qetiyyetsizdir, tanis adamlarin icinde ozunu daha yaxsi hiss edir. Sizoid tip - adamlara yovusmur, onlarla soyuq reftar edir, cetinlikle ulfe baglayir, qaradinmezdir, bir is olanda ozunu kenara cekir. Epileptoid tip - ozunu kifayet qeder idare ede bilmir, davranisi impulsiv xarakter dasiyir. Hovselesizdir, hec neden dava - dalas salir, uzun muddet sakitlesmir. Isteroid tip - sohretperestdir, yerli - yersiz lovgalanir, haminin diqqetini ozune celb etmeye calisir, yalan danisir, hec neden curbecur ehvalatlar uydurur, bu yolla meqsedine nail olmadiqda ozunu xesteliye vurur. Sebatsiz tip - Asanliqla tesir altina dusur, adamlarla tez dil tapir, gununu saatlarla bos - bosuna kecirir, gunle yasayir, sabahki gun, oz geleceyi haqqinda fikirlesmir. Konform tip - Heyat qaydasi beledir: "hami kimi" fikirlesmek, hereket etmek, " hami nece, mende ele"; etrafdaki adamlardan geri qalmamaga, eyni zamanda onlardan ferqlenmemeye calisir, basqa adamlarin teleblerine asanliqla uygunlasir. Konform tipin konform - gipertim varianti - Basqa adamlarin istediyi kimi hereket edir, eyni zamanda ozunun geleceyine optimistcesine yanasir, saglam ve quvvetli oldugunu nezere carpdirir, lakin tesebbus gostermir, passivdir, qaydalara can - basla emel edir. Qarisiq tip - Davranisinda muxtelif tiplerin ( labil tiple astenonevrotik ve senziv tipin, astenonevrotik tiple senzitiv tipin, sizoid tiple senzitiv, psixastenik, epileptoid, isteroid tipin ve s.) elametleri ozunu gosterir.

Irade murekkeb psixi prosesdir. İradenin iki funksiyasi - tehriketme ve lengitme funksiyalari vardir. Ozunun bu funksiyalarina gore iradi is reaktiv ve impulsiv davranisdan ferqlenir. Reaktiv hereketler ( isler) bilavasite situasiya ile sertlenir. Irade asagidaki hallarda xususile aydin tezahur edir: a) insan ozunun aktual telebati (yatmaq, yemek ve s.) ile bagli olmayan isler gormek (meselen, axsamdan xeyli kecenden sonra, yuxunun sirin vaxtinda seminar mesgelesine hazirlasmaq) zerureti qarsisinda qaldiqda; b) zahiri ve daxili cetinlikleri aradan qaldirdiqda (telebe maraqli kino - filmden imtina edir ve seminar mesgelesine hazirlasmaga ozunu mecbur edir); v) zahiren eyni menali gorunen iki motiv ve meqsedden birini secmek zerureti emele geldikde. Insan onun dunyagorusune, eqidesine ve idealina uygun gelmeyen isleri gormekden suurlu suretde imtina edir. Bu zaman biz iradenin lengitme funksiyasindan dasiniriq. Irade sexsiyyetin motivleri ile baglidir. Iradi is mahiyyetine gore adeten ixtiyari is kimi seciyyelendirirler: ixtiyari isin basqa novlerinde oldugu kimi, iradi is zamani da insan qarsisina meqsed qoyur ve onu yerine yetirir. Iradi is ikiqat ( hem motivasiya, hem de icra terzine gore) ixtiyaridir. Qarsiya sual cixir: insan oz fealiyyetinin motivlerini irade vasitesile nece guclendirir? Psixoloji tedqiqatlar gosterir ki, bele hallarda insan goreceyi ise yeni baximdan yanasmaga, onun ehemiyyetini daha genis exlaqi anlayislarla qiymetlendirmeye baslayir, bu seraitde is onun ucun yeni sexsi mena kesb edir. Irade sexsiyyetle bilavasite baglidir. Psixoloji tedqiqatlar gosterir ki, insanin ozunun yeni xeyali motivler yaratmasi ile isin menasi guclu suretde deyisir. Yeni xeyali motivin yaranmasi o demekdir ki, insan artiq oz isine daha muhum mena vermeye ve onu seyle heyata kecirmeye baslayir. Iradi seyin psixoloji mexanizmi beledir. 1. Iradi is murekkeb xarakter dasiyir. Her hansi bir ixtiyari isi iradi is kimi xarakterize etmek olmaz. Iradi is ixtiyari isin xususi formasidir. 2. Iradi isin motivi insanin bilavasite aktual telebatlari ile mueyyen olunmur. Eqli cehetden geri qalan usaqlarla aparilan eksperimentler bu baximdan maraqlidir. 3 Iradi is ele isdir ki, onun sexsiyyet ucun iki menasi olur. Onun birinci menasi sexsiyyetin heyati motivleri ( meselen, telebenin telim motivleri) ile mueyyen olunur. Ikinci menasi ise xeyali motivle sertlenir. Bu motivi insan ozu ixtiyari suretde yaradir ve ozunun butun isini ona tabe edir. Iradenin inkisafi tefekkurun inkisafindan, insanin situasiyani, oz imkanlarini, oz isinin neticelerini duzgun qiymetlendirmesinden asilidir. Iradi isi proses kimi tehlil etsek, onun iki esas merhelesini ferqlendire bilerik. Birinci merheleni adeten iradi isin intellektual merhelesi adlandirirlar. Cunki "insani fealiyyete sovq edwn her sey onun basindan gelib kecmelidir"(F. Engels). Iradi isin intellektual merhelesi coxcehetlidir: telebatin derk olunmasi neticesinde heves ve arzunun emele gelmesi, niyyetin yaranmasi, qerar qebulu, meqsedi formalasmasi, iradi isin planlasdirilmasi - birinci merhelenin psixoloji mezmunu beledir. Bir - birile sertlenen bu prosesler onunla neticelenir ki, insan gormek istediyi ayri - ayri isleri "gotur - qoy edir", onlardan en vacibini gormek ucun iradi sey gosterir, az ehemiyyetli isleri ise nisbeten sonra gormeyi qerara alir. Psixologiyada bu prosese "motivlerin esas motive tabe edilmesi" deyilir. Psixologiyada bu prosese "motivler mubarizesi" deyilir. Insanlar bele meqamda riske gedirler. Psixologiyada semereli (esasli) ve semeresiz (esassiz) riski ferqlendirirler. Psixologiyada xarakterin iradi elametleri dedikde, bu qanunauygunluq nezere alinir.







Sosial psixologiya

Her bir elmin obyekti ve predmeti digerlerinden ferqlenir. Elmin obyekti dedikde tedqiq olunan obyektiv realliq nezerde tutulur. Preddmeti dedikde oyrendiiyi sahe,obyektine hansi nezeri ve praktik cehetden yanaşmasi nezerde tutulur. insanin pixi heyati sosial xarakter daşiyir. Bunu Viqotski iki cehetle aydinlaşdirir: uşagon medeni inkişafinda sosoial ve psixoloji cehetler varki bu inssanlzar arasinda interpsixi,uşagin daxilinde ise intrapsixi kateqoriyaya ccevrilir. İnterpsixika her bir insanin insanlar alemiyle baglidir. Sosial psixologiya ferdlerin davranişini sosial stimullarin funksiyasi kimi oyrenir. Ştetland ve Kanona gore sp davranişi koqnitiv affektivliyin davranişi kimi oyrenir Zayonusun fikrince sp ferdi davranişlar arasindaki asililigi ve elaqeleri aciqlayir Moskovice gore spnin predmeti insanin simvolik davranişini oyrenir Teqfele gore ise sp insanin rabitelerinin ve sosial muhutdeki deyişiklikleri oyrenir. Olporta gore ise sp başqa adamlarin ferdin fikirlerine hislerine ve davranişine nece tesir gosterdiyi haqqinda elmdir. Mayersin terifine gore ise sp insanin bir biri haqqinda nece fikirleşdiyini onlarin bir birine nece tesir gosterdiyini ve bir birilerine nece munasibet beslediklerini oyrenen elmdir Bu terife gor spnin 3istiqameti var: 1. İnsanlar bir biri haqqinda necw fikirleşirler 2. Birbirlerine nece tesir edirler 3. İnsanlarin bir birlerine nece munasibet besleyirler. Bu problemleri sp- Şexsiyyet, qrup ve unsiyyet kateqoriyalarina istinad ederek oyrenir. l). Şexsiyyetin sosializasiyasi, sosial yonumuve s. Problemleri sp araşdirir. ll) 1. Boyukqruplardaki sosial psixoloji hadiseler makromuhut 2. Kicik qruplarda sos psixoloji hadiseler mikromuhut. lll) unsiyyetin kommunikativ, interaktiv, perseptiv terefleri tehlil olunur.

Kedrov elmlerin tesnifatini 3sahe uzre ayirmişdi: felsefi, sosial, tebii elmler. Elmlerin psixolojileşmesi dedikde elmlerin psixologiya elminden faydalanmasi nezerde tutulur. Sosial psixologiya sosiologiya ve psixologiya elmlerinin qovuşaginda formalaşib. Sosiologiya ictimai munasibetler sistemi kimi insan cemiyyeyinin ictimai iqtisadi formasiyalarin strukturunu ve inkişafini tedqiq edir. Sosial psixologiya insan psixologiyasinin cemiyyetle elaqesini eks etdirir. Psizologiyanin nezeri ve tetbiqi saheleri var. Nezeri psixologiya dedikde umumi psixologiya nezerde tutulur. Umumi psixologiyada subyekt -obyekt munasibetleri tedqiq edilir Sosial psixologiyada ise subyekt-subyekt munaskbetleri tedqiq edilir. Subyekt subyekt munasibetleri dinamik sistemdir. İctimai heyatin dinamikliyi ozunu ictimai munasibetlerin cevikliyinde gosterir. Muasir dovrde umumen insanin psixologiyasina deyil ancag onun munasibetlerinin nezer salmaqla gormek olarki bu sahedeki meyller istiqametler ayridir. insanlarin unsiyyet sahesinin optimallaşdorilmasi unsiyyet medeniyyetinin yukseldilmesi, kollektivde saglam psizoloji iqlimin yaradilmasi ves. Sosial psixloloji problemdir. Sp inkişafi 3 dovre ayrilir: 1. Fesefe ve psixologiya sahesinde sp biliklerin inkişafi- e.e Vl- XlX esrin ortalari 2. Felsefe ve psixologiya zemininde nisbeten musteqil olaraq spnin formalaşmasi - XlX esr 50-60 iller- XXesrin evvelleri 3. Sp nin eksperimental elm kimi inkişafi XlX esrin evvelleri 1dovr: Xalqin heyat muşahidesine ve emprik tecrubesine esasen elde edilen psixoloji bilikler meişet tesevvuru ve tesviri bilik seviyyesinde ilk novbede şifahi xalq yaradiciligi ve bedii edebiyat numunelerinde eks etdirilmişdir.

Ümumi psixologiya aydınlıqları.
Ümumi psixologiya aydınlıqları.Dinomogen amil- tripplet eeksperimentinde subut etmişki velosipetciler tamaşaci olan hisseden kecerken daha da suretle hereket edir. Liderlik ugrunda mubarize dinomogen effektdir. Buna krolik effektide deyilir. Sosial fasiltasiya insanlarin temas şeraitinde bir birlerine gosterdikleri tesirdir. Fasiltasiya termini olport terefinden elme getirilib. Sosial fasilitasiyanin 3 effekti var: 1. Kutlevi effekt- başqa adam situasiyada tamaşa
Oxunub 152394
  • 22-05-2016, 02:29
Fikirlər
«    Fevral 2018    »
BeÇaÇCaCŞB
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728 

Оцените работу движка

Лучший из новостных
Неплохой движок
Устраивает ... но ...
Встречал и получше
Совсем не понравился

Sayğac